گزارش نشست علمی پیشینه مطالعات تاریخی – اجتماعی وقف در کرمانشاه (ضرورت‌ها، چالش‌ها، فرصت‌ها و منابع)

انجمن ایرانی تاریخ مرکز استان کرمانشاه و اداره کل اوقاف و امور خیریه استان کرمانشاه با همکاری گروه مطالعات تاریخی معاونت پژوهش و فناوری دانشگاه رازی و مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه کرمانشاه، در تاریخ چهارشنبه 6 اسفند 1404 ساعت 14:30 الی 18 در سالن همایش اداره کل اوقاف و امور خیریه استان کرمانشاه، نشست علمی با عنوان: «پیشینه مطالعات تاریخی – اجتماعی وقف درکرمانشاه: ضرورت‌ها، چالش‌ها، فرصت‌ها و منابع» را با حضور استادان و محققان با محوریت؛ پیشینه و بسترهای دینی و مذهبی وقف در کرمانشاه (تاریخ – مفاهیم ، ضرورت‌های مطالعات تاریخی – اجتماعی وقف؛ آسیب‌شناسی مطالعات تاریخی و اجتماعی وقف در استان کرمانشاه؛ مطالعات انتقادی، منابع، اسناد و مدارک وقفی و تاریخنگاری وقف در استان کرمانشاه پیشینه و دستاوردها را برگزار کرد.

در این نشست دکتر روح‌اله بهرامی؛ رئیس انجمن ایرانی تاریخ مرکز استان کرمانشاه درباره موضوع «وقف و مطالعه اسنادی؛ گفتاری در باب تأسیس مرکز مطالعات تاریخی و آرشیو اسناد وقفی در کرمانشاه» به سخنرانی پرداختند. ایشان مهمترین چالش در حوزه مطالعات وقف را فقدان مرکز مطالعات تاریخی، آرشیو و بایگانی مدون و سازماندهی شده از اسناد و مدارک تاریخی وقف و غیبت نهاد و کانونی تحقیقاتی و پژوهشی در ساختار اداره کل اوقاف در مراکز استانی دانستند. وی گردآوری میراث فرهنگی و تاریخی وقف، اهتمام برای سازماندهی اسناد و مدارک تاریخی و تأسیس آرشیو و مرکز مطالعات تاریخی وقف در کرمانشاه و اجرای طرح احداث و سازماندهی اسناد وقفی را امری ضروری قلمداد کردند. بنابراین با تحقق این ایده کرمانشاه می‌تواند به یکی از کانون‌های مهم مطالعاتی و تحقیقاتی در حوزه مسائل وقف و مطالعات اوقاف تبدیل شود.

در نهایت، دکتر بهرامی به مسئولان اداره کل اوقاف استان کرمانشاه پیشنهاد داد تا با فراهم نمودن بسترها و امکانات لازم در راستای معرفی بهتر عملکرد اوقاف و نیز آشنایی بیشتر مردم با فرهنگ وقف، پیشینه و ترویج آن در جامعه تلاش نمایند و در این خصوص گروه علوم تاریخی دانشگاه رازی و انجمن ایرانی تاریخ مرکز استان کرمانشاه هم در کنار آنان خواهند بود و در حوزه پژوهش با اداره اوقاف همکاری خواهند کرد.

در این نشست دکتر سجاد دادفر؛ دانشیار گروه علوم تاریخی دانشگاه رازی درباره موضوع: «اقتصاد طریق‌الکربلاء: واکاوی پیوند تاریخی موقوفات کرمانشاه با عتبات عالیات در عصرقاجار و پهلوی اول» به سخنرانی پرداختند. ایشان کرمانشاه را به دلیل واقع شدن در مسیر «شاهراه عتبات عالیات» و موقعیت استراتژیکی که دارد به عنوان دروازه ورود به عراق و یکی از غنی‌ترین و مهمترین شهرهای ایران از نظر سنت وقف معرفی کردند و به این نکته اشاره نمودند که تاریخچه وقف در این شهر با هویت مذهبی، تجاری و میهمان‌نوازی از زوار پیوند خورده است. کرمانشاه به عنوان «دروازه نجف» و «میقات الزوار» در تاریخ وقف ایران جایگاهی استثنایی دارد. وقف در این شهر صرفاً یک عمل مذهبی نبوده، بلکه ستون فقراتِ هویت شهری و اقتصادی آن محسوب می‌شود. گذری بر تاریخچه و شاخص‌ترین موقوفات کرمانشاه نشان می‌دهد که وقف با مسیر زوار (طریق‌الکربلاء) پیوند محکم و وثیقی داشته است به گونه‌ای که بخش بزرگی از موقوفات قدیمی کرمانشاه با نیت «خدمت به زائران عتبات» شکل گرفته است.

از آنجا که کرمانشاه ایستگاه اصلی استراحت کاروان‌ها بود، واقفان بزرگ (از حکام گرفته تا تجار) اموال خود را وقف ساخت کاروان‌سراها، تأمین امنیت مسیر و اطعام زائرانی می‌کردند که از نقاط دوردست ایران و حتی فراتر از آن به سوی عراق می‌رفتند. به عنوان مثال تأمین کفش و پوشاک برای زوار بی‌بضاعت و پیاده‌ای که در سرمای کرمانشاه عازم عتبات عالیات بودند، نمونه‌ای از نیت واقفان در تأمین رفاه و آسایش این زائران بوده است. از سوی دیگر کرمانشاه به دلیل نزدیکی به نجف، همواره پل ارتباطی علمی بود. از این رو موقوفاتی نظیر مدرسه علمیه آیت‌الله بروجردی و مدرسه حاج شهبازخان نشان‌دهنده توجه واقفان به نشر علوم دینی و حمایت از دانش‌پژوهان در این خطه است. یکی دیگر از ویژگی‌های منحصر به فرد وقف در کرمانشاه که به نحوی در ارتباط با عتبات عالیات است وجود «تکیه‌های مذهبی» در این شهر است. تکیه‌های کرمانشاه مانند؛ تکیه معاون‌الملک و تکیه بیگلربیگی نمونه‌های بی‌نظیری از وقف هنری – مذهبی هستند. این بناها نه تنها برای عزاداری، بلکه به عنوان کانون‌های همبستگی اجتماعی وقف شده‌اند و کاشیکاری‌های آنها تاریخ مصور تشیع و پهلوانی در ایران است. ضمن آن که با توجه به اهمیت آب در مسیرهای کاروانی، قناتها و آب‌انبارهای متعددی در کرمانشاه وقف عام بوده‌اند که برخی از آنها هنوز در بافت قدیمی شهر نشانه‌هایشان باقی است. دکتر دادفر در ادامه به این نکته اشاره کردند که ارتباط موقوفات کرمانشاه با عتبات عالیات، یک ارتباط ساختاری و حیاتی است که در طول تاریخ معاصر (به‌ویژه از عصر قاجار تا پهلوی اول) شکل گرفته است. در آن دوران به دلیل وجود تجار بزرگ در کرمانشاه که روابط مالی با بغداد و نجف داشتند، درآمد ناشی از فروش محصولات کشاورزی در روستاهای موقوفه (مثل روستاهای موقوفه حاج محمدتقی‌خان) به صورت «حواله» برای مراجع نجف ارسال می‌شد. این پول‌ها کمک می‌کرد تا حوزه‌های علمیه در برابر فشارهای مالی دولت عثمانی یا نفوذ مالی بریتانیا (مانند پول اوده) مستقل بمانند. شاید بتوان گفت تجار کرمانشاه، حلقه مفقوده در درک قدرت موقوفات این شهر هستند. آنها با تبدیل ثروتِ راکدِ اراضی کشاورزی به ارز قابل مبادله در عراق، به عنوان کارگزاران مالیِ مرجعیت عمل می‌کردند. در واقع بدون شبکه صرافی و تجاری کرمانشاه، نیت واقفانی چون حاج محمدتقی‌خان هرگز به شکلی کارآمد در نجف و کربلاء تحقق نمی‌یافت.

در این نشست دکتر مهدی عزتی؛ استادیار گروه علوم تاریخی دانشگاه رازی درباره موضوع: «تأثیر اصلاحات ارضی بر اراضی وقفی؛ مطالعه موردی روستاهای منطقه کلیایی» به سخنرانی پرداختند. ایشان به برنامه اصلاحات ارضی در طول دهه 1341 الی 1351 شمسی که در طی چندین مرحله بتدریج اجرایی شد اشاره کردند و به این مسئله پرداختند که چنین برنامه‌ای یکی از تأثیرگذارترین اصلاحات اجتماعی دوره معاصر بود که حیات اجتماعی بخش بزرگی از جامعه ایران یعنی روستائیان را تحت تاثیر قرار داد. اجرای اصلاحات ارضی در مناطق روستایی مختلف با شیوه‌ها و سازوکارهای گوناگونی انجام می‌شد. این برنامه وضعیت سنتی نظام ارباب – رعیتی روستاییان را به شدت متأثر ساخت و بر نحوه مالکیت اراضی کشاورزی و زراعی بسیار اثربخش بود. در مواجهه با اصلاحات ارضی دو گروه عمده مالکان بزرگ (خان‌ها یا زمین‌داران) و خرده‌مالکان (رعایا – کشاورزان) قرار داشتند. این وضعیت در نواحی روستانشین غرب کشور و منطقه کلیایی شهرستان سنقر نیز مشهود بود. اما تفاوتی که در این منطقه وجود داشت، نفوذ بیش از اندازه زمین‌داران بزرگ (خان‌ها) کلیایی در بین نهادهای سیاسی و اجتماعی حاکمه و مقاومت در برابر این اصلاحات بود. در برابر چنین سیاستی که از جانب آمریکایی‌ها دیکته شده بود، خان‌های متنفذ محلی از پدیدۀ وقف برای حفظ املاک و اراضی خویش بهره بردند. این مسئله، پیامدهای بسیاری داشت و منجر به منازعات بسیاری به خصوص پس از انقلاب اسلامی 1357 میان بزرگ‌مالکان و خرده‌مالکان یا کشاورزان شد و تاکنون نیز تداوم دارد. دکتر عزتی در پایان پیشنهاد دادند در این حوزه تحقیق علمی انجام پذیرد تا ابهامات موجود بر طرف و مشکلاتی که وجود دارند رفع گردند.

در این نشست دکتر وکیل احمدی؛ عضو هیئت علمی گروه جامعه‌شناسی و معاونت فرهنگی و اجتماعی دانشگاه رازی درباره موضوع: «ضرورتهای اتخاذ رویکرد جامعه‌شناسانه وقف در کرمانشاه» به سخنرانی پرداختند.

ایشان کرمانشاه را دارای پیشینه‌ای کهن دانستند که از دیرباز یکی از مراکز و کانون‌های فعال در حوزه دینی و امور وقفی به شمار آمده است و نیز به این نکته اشاره نمودند که تنوع وقف در این خطه، وجود جوامع مختلف دینی و آثار فرهنگی و اجتماعی وقف، شکل‌گیری فضاهای دینی و کارکردهای متنوع موقوفات، مسئله وقف را به عنوان یک پدیده اجتماعی برای مطالعات جامعه‌شناسان جذاب می‌کند. دکتر احمدی در ادامه به این موضوع پرداختند که با وجود این، بررسی جامعه‌شناسانه وقف و کارکردهای اجتماعی و فرهنگی آن در استان کرمانشاه به شدت مورد غفلت واقع شده است. بنابراین باید بر مبنای اتخاذ رویکرد روش‌شناسی جامعه‌شناسانه به تبیین ضرورت‌های مسئله وقف در استان کرمانشاه پرداخته شود تا علاوه بر آسیب‌شناسی، راهکارهایی جهت بهبود آن شناسایی و در عمل مورد استفاده قرار گیرد.

در این نشست دکتر صباح قنبری؛ دانش‌آموخته دکتری تاریخ اسلام درباره موضوع: «بررسی اسناد کتابخانۀ ملی ایران درباره دو حمام موقوفۀ قصرشیرین و سرپل زهاب» به سخنرانی پرداختند. ایشان قصرشیرین و سرپل زهاب را به دلیل قرار گرفتن در نزدیک‌ترین منازل زیارت ایرانیان به عتبات عالیات، در دورۀ قاجار، با اهمیت دانستند. به همین دلیل است که این دو شهر (95 موقوفه‌سرا) و شهر مرکزی کرمانشاه، دارای تعداد قابل توجهی املاک موقوفی هستند. همچنین از دوره قاجار تا به امروز، نحوۀ اداره و اجاره این موقوفات و صورت هزینه‌ها و درآمدهای آن، محل بحث و مکاتبات اداری بوده که منجر به ایجاد اسنادی پیرامون این موقوفه‌ها شده است. دو گرمابه یا حمام قصرشیرین و سرپل‌زهاب از جمله این املاک مهم موقوفه هستند که حداقل از اواخر دورۀ قاجار اسناد آنها پیدا است. دکتر قنبری در ادامه راجع به واقف این دو حمام و نحوه اداره آنان و این که کدام روحانیون مشهور اجازه‌نامه تصدی آن را صادر نمودند و نیز متصدی یا ادارۀ اوقاف چگونه درآمدهای آن را هزینه می‌کرد سخن گفتند.

در این نشست حجت‌الاسلام و المسلمین محمد صالحی، رئیس اداره کل اوقاف و امور خیریه استان کرمانشاه درباره اهمیت وقف در کرمانشاه سخن گفتند. ایشان به این نکته اشاره کردند که وقف یکی از برترین مصادیق احسان و نیکوکاری است که در سامان‌دهی زندگی فردی و اجتماعی نقش فراوانی دارد. این سنت حسنه که از پیامبر و ائمه (ع) برای ما به یادگار مانده است، از عوامل اثرگذار شکوفایی تمدن و پیشرفت در عرصه‌های گوناگون جوامع اسلامی به شمار می‌رود. ازاین رو وقف می‌تواند در جنبه‌های گوناگون حیات اجتماعی و فردی انسان، مانند فرهنگ، اقتصاد و دیگر عرصه‌ها، نقش سازنده‌ای داشته باشد. همچنین وقف از مختصات نظام حقوقی و اقتصادی اسلام و عملی صالح و باقی است. این عمل خیر، مصداق روشنی از تعاون، تعاضد و انفاقی عاری از منت و احسانی به دور از تحقیر شخصیت دیگران و تصدقی دایمی، مستمر و بدون ربا و وامی بدون اضطراب و تکاثر است که با بروز اختلافات طبقاتی، مبارزه می‌کند. همچنین عاملی است که نام واقف را نیز جاودان می‌کند. ایشان سایر تأثیرات وقف را کمک به نیازمندان و کاهش فقر، آموزش و تربیت نسل‌های آینده، رشد و توسعه اقتصادی و تقویت ارتباطات اجتماعی و فرهنگی دانستند. وی در پایان اقدامات انجام شده توسط اداره اوقاف و نحوه هزینه درآمدها را توضیح دادند و این که چطور عایدات موقوفه‌ها مصرف شده و نیازمندان از آن بهره‌مند شده‌اند.

در این نشست حجت‌الاسلام و المسلمین سید محمدحجت میرشاه‌ولد، معاون وقف سازمان اوقاف و امور خیریه کل کشور راجع به موضوع: «ارائه راهکارهای تبلیغ و ترویج و ایجاد وقف» سخن گفتند. ایشان در آغاز اقدامات صورت گرفته توسط سازمان اوقاف و امور خیریه کل کشور در حوزه عمران و آبادانی و نیز تهیه لوازم و تجهیزات متعدد برای صنایع مختلف در راستای رفع کمبودها را بیان کردند. همچنین آشنایی مردم با فرهنگ وقف را با بهره‌گیری از توان محققان در زمینه تألیف کتاب ضروری دانستند و بر حمایت از پژوهش‌های وقفی تأکید کردند که می‌تواند جامعه را با پیشینه و اهمیت وقف آشنا نماید؛ زیرا افزایش آگاهی مردم از اهمیت وقف و تأثیر آن در رفع نیازهای اجتماعی و نیز پاداش‌های معنوی مترتب بر این اقدام پسندیده، در جلب مشارکت آنان در این عرصه تأثیر بسزایی دارد.
وی در پایان اساسی‌ترین راه برای ترویج فرهنگ وقف را تبلیغ آن هم به شکلی ساده و علمی با کمک محققان و متخصصان حوزه و دانشگاه ذکر کرد، یعنی حوزه‌های علمیه، علما، استادان حوزه و دانشگاه و مردم باید به دنبال ترویج فرهنگ وقف باشند و مردم را با مقوله ایجاد وقف آشنا نمایند، پس باید به‌گونه‌ای وقف را برای مردم جا بیندازند که همه مردم مازاد دارایی خود را برای آن چیزی که بر حسب عقایدشان ضروری می‌بینند وقف کنند تا در نهایت با ترویج، توسعه و مشارکت بتوانیم موقوف علیهم را تأمین کنیم.

در این نشست دکتر مینو خاکی؛ مدرس دانشگاه و دبیر هیئت‌های مذهبی بانوان کرمانشاه، درباره موضوع: «ضرورت‌های مطالعات تاریخی – اجتماعی وقف در کرمانشاه؛ با نگاه آسیب‌شناسی مطالعات تاریخی و اجتماعی وقف» سخنرانی کردند. ایشان در آغاز وقف را به عنوان یکی از نهادهای بنیادین در تمدن اسلامی دانستند که نقشی تعیین کننده در توزیع عادلانه ثروت، تأمین رفاه عمومی و حفظ سرمایه‌های اجتماعی ایفا کرده است. با این‌حال، در دوره معاصر این نهاد با چالش‌هایی چون ناکارآمدی اجتماعی، تعارض نیت واقف با قواعد فقهی و حقوقی و ضعف در تنظیم وقف‌نامه‌ها مواجه شده است. همچنین بسیاری از آسیب‌های کنونی وقف، ریشه در عدم شناخت صحیح از ماهیت وقف و تحولات تاریخی کارکردهای آن و غفلت از نقش اجتماعی وقف دارد. دکتر خاکی در پایان راهکارهایی در جهت اصلاح فرایند تنظیم وقف‌نامه‌ها، تقویت فرهنگ‌سازی و بهره‌گیری از ظرفیت‌های نوین وقف پیشنهاد دادند.

در این نشست آقای محسن نظری موحد؛ پژوهشگر تاریخ اسلام و مسئول کارگروه مذهبی انجمن ایرانی تاریخ مرکز استان کرمانشاه درباره موضوع: «تاریخ و کارکرد وقف در حوزه درمان کرمانشاه» به سخنرانی پرداختند.

ایشان در ابتدا پیرامون معنا و اهمیت وقف سخن گفتند و آن را به مفهوم کمک‌های خیرخواهانه افراد و نهادها به عنوان سنت نیکو و حسنه دانستند که توسط انسان‌های بزرگ در طول تاریخ به یادگار باقی مانده است . این امر در جوامع و فرهنگ‌های مختلف در دوره‌های گوناگون تاریخی وجود داشته است. همچنین در فرهنگ اسلامی از وقف به عنوان صدقه جاریه به مفهوم صدقه‌ای که مستمر باقی و جاویدان است یاد شده است. از دیرباز پدیده وقف به‌عنوان عنصر مهم دینی مورد توجّه قرار گرفته است. در این میان علاوه بر صحّه گذاردن بر نقش بسیار مهم انگیزه‌های دینی و مذهبی وقف می‌توان به عنوان پدیده‌ای اجتماعی و دینی در ادوار مختلف تاریخی نگریست که به‌عنوان نهادی بسیار موثر در ساختار اقصادی – اجتماعی، حوزه سلامت و فرهنگی جامعه به ایفای نقش پرداخته و متقابلاً متأثر از ساختارهای فوق می‌باشد. وی بر این نکته تأکید کردند که بر این مبنا است که وقف نقش اساسی در تحقق عدالت اقتصادی، اجتماعی، آموزشی و سلامت ایفا می‌نماید و نیز زمینه‌های تأمین اجتماعی مردم در جامعه را فراهم آورده و توانسته در کارآفرینی و اشتغال در جامعه مؤثر باشد. همچنین وقف به گونه‌ای در ارتقای سرمایه اجتماعی و مولفه‌های آن مانند همدلی، انسجام، همبستگی، اعتماد، مشارکت و آگاهی اجتماعی در جامعه بسیار موثر بوده و هر یک از متغیرهای فوق می‌تونند زمینه‌ها و گسترۀ عمق بخشیدن به پدیده‌های مهم وقف در جامعه را فراهم آورند. بنابراین از دیرباز کرمانشاه محل ترویج و تبلیغ ادیان توحیدی بوده است و زمینه خیرخواهانه مردم این دیار فراهم شده بود. انسجام و اتحاد و دلسوزی در همه عرصه‌های زندگی فراوان دیده می‌شود. به تعبیر منابع تاریخی دو سوم کرمانشاه در ادوار گذشته وقف امور خیراندیشانه مردم این دیار بوده است که از جمله در حوزه سلامت و درمان مجتمع‌هایی از جمله بیمارستان، شیرخوارگاه معتضدی و کلینیک تخصصی و فوق تخصصصی مهدیه و ساختمان‌های ویکتوریا بنی اردلان و طلعت الشریعه اسعد و غیره؛ در کرمانشاه وقف حوزه بهداشت و درمان شده است که به صورت مستمر خدمات قابل توجهی در این حوزه به مردم نیازمند ارائه می‌نمایند.

در این نشست آقای اردشیر کشاورز؛ پژوهشگر تاریخ محلی و تاریخ وقف، گزارشی را در باب نگارش کتاب «زندگان عرصه عشق» که به تاریخ وقف در کرمانشاه می‌پردازد ارائه کردند. همچنین راهکارهای متعددی را درباره نگارش تاریخ وقف و اماکن مذهبی کرمانشاه بر اساس اسناد اداره اوقاف پیشنهاد دادند و در نهایت، مشکلات پژوهش و چاپ کتابها در این زمینه را بیان کردند و از مسئولان اداره اوقاف تقاضا نمودند که محققان را در راستای تحقیق در حوزه وقف مساعدت
نمایند.