مرکز مطالعات تاریخی (اسناد، آرشیو و موزه) معاونت پژوهش و فناوری دانشگاه رازی با همکاری مرکز اسناد دانشگاه تهران و انجمن ایرانی تاریخ مرکز استان کرمانشاه در تاریخ ۲۵ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۰ الی ۱۲:۳۰، در سالن شماره یک دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه رازی، نشست علمی حضوری _ مجازی به مناسبت هفته جهانی آرشیو با عنوان:«آرشیوهای دانشگاهی؛ ضرورتها و کاربردها» با حضور اساتید و دانشجویان برگزار شد. در این جلسه دکتر روح اله بهرامی به عنوان دبیر جلسه و دکتر سوسن اصیلی، دکتر نظامعلی دهنوی و دکتر مهدی عزتی، سخنرانان جلسه بودند. جلسه با تلاوت آیاتی از قرآن کریم آغاز شد.
دکتر بهرامی رییس انجمن ایرانی تاریخ استان کرمانشاه و دبیر نشست در آغاز جلسه ضمن خیرمقدم به حضار، به اهمیت آرشیو و اسناد آرشیوی در پژوهشهای علمی و تاریخی اشاره کردند. ایشان آرشیو را یکی از پایههای مهم در فرآیند نوسازی و مدرنیته دانستند؛ زیرا به باور ایشان، بازخوانی و واکاوی گذشته زمینهساز فهم بهتر تحولات امروز است. وی همچنین تأکید کردند که تحولات تاریخی جهان معاصر بر نوعی خودانتقادی و بازاندیشی در گذشته استوار است. دکتر بهرامی با اشاره به وضعیت آرشیو در محیطهای دانشگاهی، فقدان توجه کافی به این حوزه را یکی از مشکلات جدی نهاد آموزش عالی دانستند و بر ضرورت جدی گرفتن موضوع آرشیو در دانشگاهها تأکید کردند.
در بخش نخست این برنامه، خانم دکتر اصیلی با تکیه بر سه دهه تجربه فعالیت آرشیوی در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، محورهای زیر را مطرح نمودند:
تاریخچه و سیر تحول: شکلگیری بخش آرشیو کتابخانه مرکزی با اهدای مجموعه ارزشمند نسخ خطی «سید محمد مشکوة» (شامل بیش از ۱۳۰۰ جلد در حوزههای متنوع علمی و ادبی) در سال ۱۳۳۸ آغاز شد. این روند با افتتاح ساختمان جدید کتابخانه در سال ۱۳۴۹، که در آن زمان مجهزترین ساختمان کتابخانهای ایران بود، به مرحلۀ نوینی تحت مدیریت ایرج افشار وارد شد.
شناسایی و گردآوری اسناد: ایشان بر لزوم توجه ویژه به نسخ و اسناد مهجور در دانشکدههای مختلف تأکید کردند. از جمله اقدامات شاخص، فهرستنویسی اسناد غیرچاپی و تاریخی (شامل ۷۰ تا ۸۰ هزار برگ اسناد دوران قاجار و پهلوی متعلق به شخصیتهای برجستهای نظیر سعید نفیسی، محمد قزوینی و محمدعلی جمالزاده) از سال ۱۳۷۱ بوده است.
پروژههای شاخص:معرفی مستندات دانشگاه تهران در قالب دو کتاب «دانشگاه تهران در آیینه اسناد» و «دانشگاه تهران در آیینه تصاویر»، و همچنین ساماندهی مجموعهای عظیم شامل ۲۰ هزار قطعه عکس، نقشهها ، پوسترها ، کار پستالها و منابع چاپی غیرکتابی.
دعوت به همکاری و اعتماد:دکتر اصیلی ضمن اشاره به نجات اسناد تاریخی ارزشمندی که در گذشته دور ریخته شده بودند (مانند مکاتبات دهه ۲۰)، از نهادها و اشخاص حقیقی درخواست کردند تا با اعتماد به توان تخصصی دانشگاه تهران، اسناد خود را جهت نگهداری و صیانت علمی به این مجموعه بسپارند.
در بخش دوم دکتر دهنوی سخنرانی خود را آغاز نمودند ایشان نیز ضمن سلام و خوشآمدگویی به حضار و شرکتکنندگان مجازی، سخنان خود را با تأکید بر بررسی اسناد اجتماعی از منظر دانشگاه بهعنوان یک نهاد اجتماعی آغاز کردند. ایشان با اشاره به سابقه فعالیت خود در حوزه اسناد از سال ۱۳۷۵، بر اهمیت تاریخ اجتماعی و توجه به تودههای مردم در پژوهشهای تاریخی تأکید نمودند.
وی اظهار داشت که اسناد تاریخی اطلاعاتی را در اختیار پژوهشگر قرار میدهند که در هیچ کتابی یافت نمیشود و ناآشنایی مورخ با اسناد، میتواند به ناکامی در پژوهشهای تاریخی بویژه تاریخ اجتماعی بینجامد. دکتر دهنوی با اشاره به تجربه استفاده از اسناد بریتانیا PRO، نقش این منابع را در بازسازی بخشهای مغفول تاریخ، از جمله شیوه زندگی عشایر غرب کشور، برجسته دانستند.
ایشان همچنین به اهمیت اسناد در تاریخنگاری سوبالترنها (فرودستان) بهویژه در شناخت گروههای حاشیهای و فرودست، پرداختند و نقش زنان در تاریخ و همچنین گروههای فرودست اجتماعی را از طریق اسناد و تاریخ شفاهی قابل بررسی دانستند. ایشان اظهار داشتند که با دقت در اسناد تاریخی در غرب کشور گاه اسناد مهمی از نظر اجتماعی یافت میشود، برای مثال درباره زنان اسناد نشان میدهد که زنان در غرب ایران نه تنها مرید، بلکه در مواردی مراد و اثرگذار بودهاند.
دکتر دهنوی در ادامه تأکید کردند که برای شناخت دقیق موضوعاتی نظیر جامعه مهاجر ایرانی، نوع زیست آنان، روابط با جامعه میزبان، موضوعاتی همچون تاریخ کودکی تا کهنسالی، موضوع تاریخ اقوام و مذاهب، تاریخ بردگان و بردهداری و همچنین موضوعاتی چون اصناف، پیشهها و اوقاف، هیچ منبعی گویاتر و معتبرتر از اسناد نیست. ایشان همچنین به اهمیت آرشیو کاخ گلستان در پژوهشهای دوره قاجار اشاره کردند.
از دیگر نکات مطرحشده در سخنان ایشان میتوان به اسناد مربوط به انجمنهای خیریه، مدارس، حمایت از افراد بیبضاعت، و نیز بازتاب خلقیات و آداب جوامعی مانند کرمانشاه و سیستان و بلوچستان در اسناد بریتانیا اشاره کرد. دکتر دهنوی همچنین نمونههایی از اسناد و دادههای آرشیویی را ارایه کردند و در مورد اهمیت انها توضیحاتی ارایه دادند. در پایان، عریضههای موجود در مجلس شورای اسلامی را از مهمترین منابع برای شناخت فرودستان معرفی کردند.
دکتر عزتی در بخش دیگری از جلسه، ضمن خوشآمدگویی به حاضرین، به تشریح مفاهیم مرتبط با حوزه آرشیو پرداختند. محورهای اصلی سخنان ایشان به شرح زیر است:
تعریف و انواع آرشیو: ایشان تعاریف استاندارد آرشیو را برشمردند و به انواع مختلف آن از جمله آرشیو ملی، منطقهای، سازمانی، دولتی و خصوصی اشاره کردند.
اهمیت و کارکرد آرشیو: به مناسبت هفته جهانی آرشیو، دکتر عزتی بر اهمیت و کارکردهای حیاتی آرشیوها در حفظ میراث مستند و پشتیبانی از پژوهش تأکید نمودند. ایشان همچنین خاطرنشان کردند که وظیفه هر نهادی، بهویژه آرشیو ملی، ایجاب میکند تا اسناد بایگانیشده و غیرقابلانتشار را در دسترس پژوهشگران قرار دهد.
آرشیو دانشگاهی در ایران: در پاسخ به پرسشی، دکتر عزتی آرشیوهای دانشگاهی را زیرمجموعهای از آرشیوهای سازمانی دانستند و وظیفه شناسایی اسناد با ارزش دائمی را از جمله مسئولیتهای آنها برشمردند. ایشان با مقایسهای آماری، اشاره کردند که ۱۵۰ دانشگاه برتر جهان دارای آرشیوهای مستقل از کتابخانههای خود هستند، حال آنکه این امر در ایران، جز در دانشگاه تهران، کمتر محقق شده است.
دکتر عزتی در ادامه به وضعیت آرشیو در دانشگاه رازی پرداختند. ایشان با تشریح وضعیت آرشیو در دانشگاه رازی، نکاتی را در باب چگونگی تاسیس آرشیو در دانشگاه رازی بیان کردند. ایشان اظهار داشت که از ابتدای تأسیس دانشگاه، به این موضوع توجه شده بود؛ چنانکه در سال ۱۳۵۶، دکتر معتمدی طی نامهای ضرورت تأسیس مرکز اسناد و آمار را مطرح کردند که این مهم به دلیل وقوع انقلاب ۵۷ به فراموشی سپرده شد؛ این نکته نیز از میان اسناد استخراج گردیده است.
ایشان تأکید کردند که دانشگاه رازی به عنوان یک مرکز علمی در غرب کشور، هزاران برگ سند را مورد مطالعه، انتقال و سازماندهی اولیه قرار داده است. ایشان اظهار داشتند به منظور تدوین هویت تاریخی دانشگاه و ساماندهی و آسیبشناسی گذشته، در سال ۱۳۹۹ دکتر بهرامی و دکتر دادفر پیشنهاد تأسیس مرکز اسناد دانشگاه رازی را ارائه دادند که در قالب طرحی به نتیجه رسید.
اهداف مرکز اسناد دانشگاه رازی: اهداف این مرکز شامل نگهداری علمی و روشمند اسناد دانشگاه و منطقه غرب کشور، هویتبخشی به تاریخ دانشگاه، برگزاری نمایشگاههای اسناد تاریخی، و ارائه آموزشهای تخصصی در زمینه سندخوانی و نسخهشناسی به دانشجویان، عنوان شد.
فرایند تاسیس و وضعیت فعلی آرشیو دانشگاه رازی: دکتر عزتی فرایند تأسیس آرشیو را در دو مرحله اصلی تشریح کردند:
۱_شناسایی و انتقال اسناد: انتقال و ساماندهی بیش از ۱۷۰ هزار برگ سند راکد در بایگانی های دانشگاه از اغاز تا سال ١٣۶٠.
۲_فهرستبرداری و سازماندهی: انجام فهرستبرداری، تفکیک و سازماندهی محتوا در هفت پایگاه اصلی (شامل اسناد دانشکده علوم کرمانشاهان، اسناد اعضای هیئت علمی، اسناد مالی و حقوقی، اسناد کارگزینی و…).
چشمانداز آینده و حجم اسناد: در خصوص آینده، مرکز در صدد جمعآوری تمامی اسناد دانشگاه (داخلی و خارجی) است. در این راستا، اسناد مربوط به دهه ۶۰ شناسایی و تا حدودی سازماندهی اولیه شدهاند. ایشان به نمونههایی از این اسناد، که بالغ بر ۷۴ هزار برگ میباشند، اشاره کردند. این اسناد شامل اسناد آموزشی، فرم درخواست شرکت در مسابقات ورودی، مکاتبات آموزش و پرورش کرمانشاه، قبوض شهریه، گواهینامههای فارغالتحصیلی، اسناد تاریخی کارمندان، آرمهای دانشکدهها، کارتهای دانشجویی و احکام کارگزینی اعضای هیئت علمی است. دکتر عزتی در پایان افزودند که بیشترین حجم اسناد موجود، متعلق به دانشکده علوم کرمانشاهان است.
در ادامه دو تن از حاضرین جلسه پیشنهاداتی مطرح کردند: دکتر سجاد دادفر، مدیر گروه تاریخ دانشگاه رازی به منظور نشان دادن اهمیت اسناد آرشیویی به اهمیت اسناد در تدوین برنامههای استراتژیک و راهبردی در سال ۱۳۵۵ اشاره کردند. ایشان بر لزوم توجه به «تجربیات زیسته» و درسآموختههای گذشته در فرآیند تدوین این برنامهها تأکید نمودند. همچنین، خاطرنشان کردند که عدم توجه به این تجربیات میتواند منجر به اصلاحات ناکارآمد در تصمیمهای مدیریتی شود.
خانم فرشته ازره، کارشناس مرکز مطالعات تاریخی (اسناد آرشیو و موزه):به مشکل «تداخل برنامهها» اشاره کردند که منجر به عدم مشارکت سایر دانشگاهها در این برنامه شده است. ایشان همچنین پیشنهاد برگزاری یک همایش مشترک را مطرح کردند که مورد استقبال قرار گرفت.
در پایان دکتر بهرامی رییس انجمن ایرانی تاریخ استان کرمانشاه به عنوان دبیر نشست به جمعبندی نشست و تشکر از دست اندرکاران برگزاری این جلسه پرداختند. ایشان در اهمیت توجه به آرشیو دانشگاهی، اظهار داشتند موفقیتها در گرو بازیابی تجربیات آرشیویی و آسیبشناسی این تجربیات است. ایشان این موضوع را مطرح کردند که تجربه زیسته آموزش عالی یا در قالب اسناد و یا باید به صورت امر شفاهی از ذهن مدیران، کارکنان و دیگر افراد استخراج و بررسی شود. ایشان تاکید کردند که اگر این رویکرد نباشد، نهاد آموزش عالی به نهادی روزمره و معمولی تبدیل میشود. ایشان همچنین خواهان تشکیل اتحادیه مراکز مطالعات تاریخی و آرشیوها و مراکز اسناد تاریخی دانشگاهی شدند و انجام کارهای مطالعاتی در این زمینه را ضروری دانستند.
دکتر بهرامی ضمن تشکر از دکتر دادفر، مدیر گروه علوم تاریخی، نقش ارزشمند ایشان را در ساماندهی اسناد دانشگاه و انجام نخستین طرح تاریخ دانشگاه را در این بخش یادآور شدند. همچنین از دانشگاه تهران، مرکز مطالعات تاریخی و انجمن ایرانی تاریخ و از سرکار خانم فرشته ازره، کارشناس مرکز مطالعات تاریخی و دانشجویان گروه علوم تاریخی و انجمن دانشجویی گروه علوم تاریخی دانشگاه رازی، بخاطر مشارکت در برگزاری برنامه قدردانی کردند.
عکس و گزارش:
پرنیا امیری و نیلوفر عسگری
راههای ارتباطی با انجمن ایرانی تاریخ
پایگاه رسمی انجمن ایرانی تاریخ
http://www.is-history.ir
کانال تلگرام انجمن ایرانی تاریخ
https://t.me/ishistory
اینستاگرام انجمن ایرانی تاریخ
https://www.instagram.com/ishistory_ir
انجمن ایرانی تاریخ در پیام رسان ایتا
https://eitaa.com/ishistory
انجمن ایرانی تاریخ در پیام رسان بله
https://ble.ir/ishistory
انجمن ایرانی تاریخ درپیام رسان واتس آپ
https://chat.whatsapp.com
سایت نشریه انجمن:
chistorys.ir
نشریه مطالعات تاریخ فرهنگی در تلگرام:
